Moeten dieren, rivieren en bossen een stem krijgen in de politiek? De Franse filosoof Bruno Latour vond van wel. Schrijver Frank Westerman heeft daar zijn twijfels over. In dit stuk zet ik hun standpunten naast elkaar en leg ik uit waarom het vrijheidsbeginsel een uitweg biedt.
Latour: de mens staat niet boven de natuur
Latour verzet zich tegen het idee dat de mens los van en boven de natuur staat. Mensen, dieren en ecosystemen zijn volgens hem met elkaar verweven in één netwerk, waarin ook niet-mensen handelen en invloed uitoefenen. Overstromingen, bosbranden en droogte ziet hij als signalen van een natuur die van zich laat horen. Om die stemmen serieus te nemen, stelde hij een "Parlement der dingen" voor, waarin ook de zee, de zeehond en het plankton aan tafel zitten.
Westerman: wie spreekt er namens het bos?
In De Groene Amsterdammer bespreekt Frank Westerman de ideeën van Latour. Hij voelt sympathie voor de gedachte dat de mens zijn bevoorrechte positie moet opgeven, maar ziet ook een probleem. Een bos kan zelf geen vertegenwoordiger aanwijzen. Wie namens de natuur spreekt, is altijd een mens, en dat noemt Westerman bevoogdend en elitair. Bovendien horen bij rechten plichten: wie roep je ter verantwoording wanneer een beschermde aalscholver een ondermaatse paling opeet?
Westerman stelt daarom voor om niet over rechten van de natuur te spreken, maar over plichten van de mens. Wij hebben de problemen veroorzaakt, dus wij moeten ze ook oplossen. Techniek kan daarbij helpen. Als voorbeeld noemt hij de vismigratierivier die bij de Afsluitdijk wordt aangelegd, zodat paling, zalm en spiering weer vrij tussen zee en IJsselmeer kunnen trekken.
Het verschil tussen een dier en een rivier
Latour en Westerman behandelen dieren en natuurelementen als één categorie. Daar zit volgens mij de kern van het probleem. Een rivier heeft geen wil en geen eigen leven. Wie namens een rivier spreekt, vult inderdaad zelf in wat die rivier zou willen.
Bij een dier ligt dat anders. Een dier laat met zijn gedrag zelf zien wat het wil: het zoekt voedsel, beschutting en soortgenoten en het probeert te ontsnappen wanneer het wordt opgesloten. Daarvoor is geen buikspreker nodig. Wat een dier wil, is in de eerste plaats vrij zijn.
Vrijheid verbindt rechten en plichten
Wanneer we het recht op vrijheid als uitgangspunt nemen, verdwijnt de tegenstelling tussen Latour en Westerman grotendeels. Het recht van een dier om vrij te leven betekent voor de mens simpelweg de plicht om dat dier niet op te sluiten, te gebruiken of te doden. Er hoeft geen voogd namens het dier te spreken en het dier hoeft geen plichten na te komen. De verantwoordelijkheid ligt waar Westerman haar wil hebben: bij de mens.
De vistunnel onder de Afsluitdijk laat zien hoe dat in de praktijk kan werken. Techniek staat hier niet in dienst van het beheersen van de natuur, maar van het teruggeven van vrijheid die we eerder hebben afgenomen.
Conclusie
Latour heeft gelijk dat de mens niet boven de natuur staat en Westerman heeft gelijk dat de mens de verantwoordelijkheid moet dragen. Beide inzichten komen samen in één principe: dieren zijn evenwaardig aan mensen en hebben net als wij recht op een vrij leven. Een Parlement der dingen is dan niet nodig. Het volstaat dat mensen ophouden met het beperken van die vrijheid.